რუბინის ობსერვატორიამ 500 ათასი გალაქტიკა გადაიღო, შემდეგ კი იშვიათი ზეახალი ვარსკვლავი დააფიქსირა

ვერა რუბინის ობსერვატორიამ გამოაქვეყნა COSMOS-ის ველის ვრცელი გამოსახულება, რომელიც ნახევარ მილიონზე მეტ გალაქტიკასა და 50 000-ზე მეტ ვარსკვლავს მოიცავს, რაც LSST კამერისგან სამეცნიერო დონის მონაცემების პირველი გამოქვეყნებაა. გამოქვეყნებიდან რამდენიმე დღეში ობსერვატორიამ რეალური დროის აღმოჩენების მანქანის თავისი შესაძლებლობებიც დაამტკიცა და მსოფლიოს ტელესკოპებს თანამედროვე ასტრონომიაში ერთ-ერთი ყველაზე იშვიათი მოვლენის, მომაკვდავი ვარსკვლავის დარტყმითი ტალღის გაღვრის დაფიქსირებაში დაეხმარა.

ღრმა ხედი კოსმოსში

გამოსახულება 31 ივლისს გამოქვეყნდა ობსერვატორიის ადრეული მონაცემების მეორე მიმოხილვის (Early Data Preview 2) აღსანიშნავად. იგი 2025 წლის აპრილიდან 2026 წლის იანვრამდე განხორციელებული ასობით ინდივიდუალური დაკვირვების კომბინაციით შეიქმნა. ფოტოზე ასახულია COSMOS-ის ველი სექსტანტის თანავარსკვლავედში, ცის ერთ-ერთი ყველაზე შესწავლილი მონაკვეთი, რომელიც ჰაბლის კოსმოსურმა ტელესკოპმა პირველად 2003 წელს გამოიკვლია.rubinobservatory

რუბინის 3,2-გიგაპიქსელიანი LSST კამერა, ასტრონომიისთვის ოდესმე შექმნილი უდიდესი ციფრული კამერა, ჩილეში, სერო-პაჩონზე მდებარე სიმონის 8,4-მეტრიან მიმოხილვით ტელესკოპზეა დამონტაჟებული. მისი ფოკალური სიბრტყე შეიცავს -100°C-მდე გაცივებულ 189 სამეცნიერო CCD სენსორს და თითოეული ექსპოზიცია იღებს ცის 9,6 კვადრატულ გრადუსს, რაც დაახლოებით 45 სავსე მთვარის ფართობის ტოლფასია. ამავე რეგიონის უფრო ფართო ხედი 650 000-ზე მეტ გალაქტიკასა და 75 000-ზე მეტ ვარსკვლავს ავლენს.zmescience+2

„COSMOS-ის ღრმა გამოსახულება რუბინისთვის ამ რეგიონში მხოლოდ დასაწყისია“, – განაცხადა ბობ ბლუმმა, NSF NOIRLab-ის რუბინის ობსერვატორიის დირექტორმა. „მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში ამ ველზე განმეორებითი დაკვირვებები აჩვენებს ჩვენი კვლევის დიზაინის ძალას ახალი აღმოჩენებისთვის“.rubinobservatory

ვარსკვლავის უკანასკნელი წუთების დაფიქსირება

COSMOS-ის ფოტოს გამოქვეყნებიდან რამდენიმე დღეში ობსერვატორიამ სწორედ ასეთი აღმოჩენის უნარი გამოავლინა. მარტში ჩინეთის კოსმოსურმა ტელესკოპმა Einstein Probe-მა 500 მილიონი სინათლის წლის მანძილზე მდებარე წყაროდან რენტგენის სხივების ხანმოკლე ანათება დააფიქსირა. დედამიწაზე განთავსებული ტელესკოპები პროცესში ერთ საათში ჩაერთვნენ, რუბინის ობსერვატორია კი სწორედ ცის იმავე მონაკვეთს აკვირდებოდა. მოვლენა, სახელწოდებით SN 2026gzf, კლასიფიცირდა როგორც Ic ტიპის ფართოზოლიანი ზეახალი ვარსკვლავი, მზის მასაზე დაახლოებით 20-ჯერ დიდი ვოლფ-რაიეს ვარსკვლავის ფეთქებადი სიკვდილი.livescience+1

ორმა ჯგუფმა შედეგები 14 ივლისს The Astrophysical Journal Letters-ში გამოაქვეყნა. თითოეულმა მათგანმა დამოუკიდებლად დაადასტურა „დარტყმითი ტალღის გაღვრა“, რაც ბოლო 20 წლის განმავლობაში ასეთი დაკვირვების მხოლოდ მეორე შემთხვევაა. ზეახალი ვარსკვლავის დარტყმითი ტალღის გაღვრა ყველაზე სუსტი იყო Ic-BL ტიპის ზეახალ ვარსკვლავებს შორის და გამა-გამოსხივების ანათებები არ დაფიქსირებულა. ეს სიურპრიზი აღმოჩნდა, რადგან ამ ტიპის აფეთქება ხშირად უკავშირდება ასეთ ამოფრქვევებს.petapixel+1

„ერთ-ერთი შესაძლებლობა ის არის, რომ ჭავლი დაითრგუნა ვარსკვლავის ზედაპირის ან ვარსკვლავთშორისი გარემოს მიერ“, – განაცხადა კარნეგი-მელონის უნივერსიტეტის ასტროფიზიკოსმა და ერთ-ერთი კვლევის თანაავტორმა ბრენდან ო'კონორმა.livescience

მომავალი ათწლეული

დაგეგმილი 10-წლიანი კვლევის (Legacy Survey of Space and Time) განმავლობაში, მოსალოდნელია, რომ რუბინი დაახლოებით 20 მილიარდ გალაქტიკასა და 17 მილიარდ ვარსკვლავს აღმოაჩენს და ყოველ ღამით 7 მილიონამდე შეტყობინებას გააგზავნის ზეახალი ვარსკვლავების, ასტეროიდებისა და სხვა ცვალებადი მოვლენების შესახებ. EDP2-ის მონაცემები ამჟამად ხელმისაწვდომია აშშ-ისა და ჩილეს მკვლევრებისთვის, ხოლო საჯარო წვდომა ორწლიანი დახურული პერიოდის შემდეგ იგეგმება. მონაცემთა გამოქვეყნების მეორე ეტაპი, რომელიც დაკვირვებებს შორის ცვლილებების ამსახველ გამოსახულებებს დაამატებს, 2026 წლის ბოლოს იგეგმება.thedailystar+2