Το Αστεροσκοπείο Rubin καταγράφει 500.000 γαλαξίες και βοηθά στον εντοπισμό σπάνιου υπερκαινοφανούς

Το Αστεροσκοπείο Vera C. Rubin δημοσιοποίησε μια εντυπωσιακή εικόνα του πεδίου COSMOS που περιλαμβάνει περισσότερους από μισό εκατομμύριο γαλαξίες και πάνω από 50.000 αστέρια, σηματοδοτώντας την πρώτη επιστημονικής ποιότητας δημοσίευση δεδομένων από την κάμερα LSST. Μέσα σε λίγες ημέρες από τη δημοσιοποίηση, το αστεροσκοπείο απέδειξε επίσης την αξία του ως μηχανή ανακαλύψεων σε πραγματικό χρόνο, βοηθώντας ένα παγκόσμιο δίκτυο τηλεσκοπίων να καταγράψει ένα από τα σπανιότερα φαινόμενα της σύγχρονης αστρονομίας: την έξοδο του κύματος κρούσης ενός ετοιμοθάνατου αστέρα.

Ένα βαθύ παράθυρο στο Σύμπαν

Η εικόνα, που δημοσιεύθηκε στις 31 Ιουλίου στο πλαίσιο της δεύτερης προκαταρκτικής προεπισκόπησης δεδομένων (Early Data Preview 2) του αστεροσκοπείου, δημιουργήθηκε από τη σύνθεση εκατοντάδων μεμονωμένων παρατηρήσεων που ελήφθησαν μεταξύ Απριλίου 2025 και Ιανουαρίου 2026. Απεικονίζει το πεδίο COSMOS στον αστερισμό του Εξάντα, μία από τις πλέον μελετημένες περιοχές του ουρανού, την οποία είχε στοχεύσει πρώτο το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble το 2003.rubinobservatory

Η κάμερα LSST 3,2 gigapixel του Rubin, η μεγαλύτερη ψηφιακή φωτογραφική μηχανή που κατασκευάστηκε ποτέ για την αστρονομία, είναι τοποθετημένη στο τηλεσκόπιο Simonyi Survey των 8,4 μέτρων στο Cerro Pachón της Χιλής. Το εστιακό της επίπεδο περιλαμβάνει 189 επιστημονικούς αισθητήρες CCD που ψύχονται στους -100°C περίπου, ενώ κάθε έκθεση καταγράφει 9,6 τετραγωνικές μοίρες ουρανού, έκταση που ισοδυναμεί με περίπου 45 πανσελήνους. Μια ευρύτερη άποψη της ίδιας περιοχής αποκαλύπτει περισσότερους από 650.000 γαλαξίες και πάνω από 75.000 αστέρια.zmescience+2

«Η βαθιά εικόνα του COSMOS είναι μόνο η αρχή για το Rubin σε αυτή την περιοχή», δήλωσε ο Bob Blum, διευθυντής του Αστεροσκοπείου Rubin στο NSF NOIRLab. «Οι επαναλαμβανόμενες παρατηρήσεις του πεδίου τα επόμενα χρόνια θα αναδείξουν τη δύναμη του σχεδιασμού της έρευνάς μας για νέες ανακαλύψεις».rubinobservatory

Καταγράφοντας τις τελευταίες στιγμές ενός αστέρα

Λίγες ημέρες μετά τη δημοσιοποίηση της εικόνας του COSMOS, το αστεροσκοπείο απέδειξε στην πράξη αυτή τη δυνατότητα ανακαλύψεων. Τον Μάρτιο, το διαστημικό τηλεσκόπιο Einstein Probe της Κίνας εντόπισε μια σύντομη λάμψη ακτίνων Χ από πηγή σε απόσταση 500 εκατομμυρίων ετών φωτός. Τα επίγεια τηλεσκόπια αντέδρασαν μέσα σε μία ώρα, ενώ το Rubin έτυχε να παρακολουθεί την ίδια περιοχή του ουρανού. Το συμβάν, με την ονομασία SN 2026gzf, ταξινομήθηκε ως υπερκαινοφανής τύπου Ic ευρείων γραμμών, δηλαδή ο εκρηκτικός θάνατος ενός αστέρα Wolf-Rayet με μάζα περίπου 20 φορές μεγαλύτερη από αυτή του Ήλιου.livescience+1

Δύο επιστημονικές ομάδες δημοσίευσαν τα αποτελέσματά τους στις 14 Ιουλίου στο The Astrophysical Journal Letters, επιβεβαιώνοντας ανεξάρτητα την έξοδο του κύματος κρούσης, στη μόλις δεύτερη τέτοια παρατήρηση εδώ και 20 χρόνια. Η έξοδος του κύματος κρούσης του υπερκαινοφανούς ήταν η ασθενέστερη που έχει καταγραφεί ποτέ σε υπερκαινοφανή τύπου Ic-BL, ενώ δεν εντοπίστηκαν εκλάμψεις ακτίνων γ. Αυτό αποτέλεσε έκπληξη, καθώς αυτός ο τύπος έκρηξης συχνά συνδέεται με τέτοιες εκλάμψεις.petapixel+1

«Μια πιθανότητα είναι ότι ο πίδακας "πνίγηκε", είτε από την επιφάνεια του αστέρα είτε από το περιαστρικό υλικό που τον περιέβαλλε», δήλωσε ο Brendan O'Connor, αστροφυσικός στο Πανεπιστήμιο Carnegie Mellon και συνεγγραφέας μίας από τις μελέτες.livescience

Η δεκαετία που έρχεται

Κατά τη διάρκεια της προγραμματισμένης δεκαετούς έρευνας Legacy Survey of Space and Time, το Rubin αναμένεται να εντοπίσει περίπου 20 δισεκατομμύρια γαλαξίες και 17 δισεκατομμύρια αστέρια, εκδίδοντας έως και επτά εκατομμύρια ειδοποιήσεις ανά νύχτα για υπερκαινοφανείς, αστεροειδείς και άλλα παροδικά φαινόμενα. Τα δεδομένα EDP2 είναι επί του παρόντος διαθέσιμα σε ερευνητές στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Χιλή, ενώ η δημόσια πρόσβαση προγραμματίζεται μετά από μια διετή περίοδο αποκλειστικότητας. Η δεύτερη φάση της δημοσιοποίησης δεδομένων, με την προσθήκη εικόνων διαφορών που αποκαλύπτουν αλλαγές μεταξύ των παρατηρήσεων, αναμένεται αργότερα το 2026.thedailystar+2