კაგანმა და სოაიმ ქიმიის დარგში ნობელის პრემია მოიპოვეს

საფრანგეთის წარმომადგენელმა ანრი ბ. კაგანმა და იაპონელმა კენსო სოაიმ 2026 წლის ნობელის პრემია ქიმიაში ოთხშაბათს, 7 ოქტომბერს მიიღეს „ასიმეტრიულ ორგანულ სინთეზში არაწრფივი ეფექტებისა და ავტოკატალიზის აღმოჩენისთვის“, განაცხადა შვედეთის მეცნიერებათა სამეფო აკადემიამ სტოკჰოლმში. მათი ნაშრომი გვეხმარება იმის ახსნაში, თუ როგორ გახდა სიცოცხლე დამოკიდებული ძირითადი მოლეკულების ორი სარკისებური ფორმიდან მხოლოდ ერთზე. აკადემიის თქმით, ეს აღმოჩენები „გადამწყვეტი იყო ქიმიკოსებისთვის, რომლებიც ფარმაცევტული პროდუქტების წარმოებისთვის რეაქციებს ქმნიან“.reuters+1

„ანრი კაგანმა და კენსო სოაიმ გადაჭრეს ქიმიური საიდუმლო, რომელიც საუკუნეზე მეტია არსებობს: როგორ შეიძლება ჰომოქირალობა სპონტანურად წარმოიქმნას“, განაცხადა ნობელის ქიმიის კომიტეტის თავმჯდომარემ ჰაინერ ლინკემ პრესრელიზში. „მათ მიერ შემუშავებული ქიმიური რეაქციები სპექტაკულურია“.npr+1

სარკისებური მოლეკულების თავსატეხის ამოხსნა

ბევრი მოლეკულა არსებობს ორი ვერსიით, რომლებიც ერთმანეთის სარკისებური ანარეკლია, მაგრამ მათი ერთმანეთზე დადება შეუძლებელია, ხელის მტევნების მსგავსად. ასეთ მოლეკულებს ქირალურს უწოდებენ, რაც ბერძნული სიტყვიდან მომდინარეობს. ცოცხალი ორგანიზმები ცილებს მხოლოდ ამინომჟავების ერთი ფორმისგან აგებენ. ორივე ფორმას შეუძლია ძალიან განსხვავებულად მოიქცეს. კარვონის ერთი ვერსია პიტნის სუნს აფრქვევს, ხოლო მეორე კვლიავის, იტყობინება Associated Press.aa+2

აკადემიის ცნობით, კაგანმა მთავარი გარღვევა 1986 წელს მოახდინა. მან იპოვა გზა რეაქციების მართვისთვის ისე, რომ მათ ერთი სარკისებური ფორმის უფრო დიდი ჭარბი რაოდენობა წარმოექმნათ, ვიდრე მეცნიერები მანამდე ფიქრობდნენ. 1995 წელს სოაიმ შეიმუშავა რეაქცია, რომელსაც პრინციპში მხოლოდ ერთი ფორმის წარმოება შეეძლო და მან ასეთი რეაქცია 2003 წელს დაამტკიცა. მის მიერ შემუშავებული რეაქცია, რომელსაც ახლა სოაის რეაქციას უწოდებენ, მოქმედებს როგორც საკუთარი კატალიზატორი და აძლიერებს ერთ ვარიანტს მეორის ხარჯზე.statnews+2

„ეს ალბათ ყველაზე მაგარი ექსპერიმენტია ორგანულ ქიმიაში“, განაცხადა ნობელის კომიტეტის წევრმა პიტერ სომფაიმ, STAT-ის თანახმად. STAT-მა აღნიშნა, რომ კლინიკებში გამოყენებული წამლების ნახევარზე მეტი ქირალურია.statnews

ლაურეატების რეაქცია

სოაი განცხადებას ჰიროსიმიდან ტელეფონით შეუერთდა. „რა თქმა უნდა, ეს ჩემი ცხოვრების ერთ-ერთი ყველაზე ამაღელვებელი დღეა. ძალიან მოხარული ვარ, რომ ჯილდოს პროფესორ კაგანთან ერთად ვიზიარებ“, თქვა მან. Associated Press-ის მიერ გამოქვეყნებული შესწორების თანახმად, კაგანი 95 წლისაა. ის დაკავშირებულია პარიზ-საკლეს უნივერსიტეტთან ორსეიში, ხოლო სოაი ტოკიოს მეცნიერებათა უნივერსიტეტთან.npr+3

ნობელის კვირეული გრძელდება

ორი ლაურეატი გაიყოფს 12 მილიონი შვედური კრონის ოდენობის პრემიას, რაც დაახლოებით 1.2 მილიონი დოლარია. ქიმია იყო მესამე ნობელის პრემია, რომელიც წელს გაიცა. მედიცინის პრემია კარლ დეისეროტს, პიტერ ჰეგემანსა და გეორგ ნაგელს გადაეცათ ოპტოგენეტიკისთვის, ხოლო ფრენსის ჰალზენმა ფიზიკის პრემია მიიღო მაღალი ენერგიის ნეიტრინოებზე მუშაობისთვის. ლიტერატურის პრემია ხუთშაბათს, მშვიდობის პრემია პარასკევს, ხოლო ეკონომიკის პრემია ორშაბათს, 12 ოქტომბერს გამოცხადდება. მედლები სტოკჰოლმში 10 დეკემბერს, ალფრედ ნობელის გარდაცვალების წლისთავზე გადაეცემათ.lemonde+1