Հայաստանի առեղծվածային «վիշապաքարերը» կապված են ջրի հնագույն պաշտամունքի հետ

Միջազգային հետազոտական խումբը վերջապես բացահայտել է Հայաստանի առեղծվածային «վիշապաքարերի» շուրջ 6000-ամյա գաղտնիքը՝ պարզելով, որ այս մոնումենտալ քանդակները եղել են ջրի հնագույն պաշտամունքի կենտրոնը, որոնց կառուցումը պահանջել է արտակարգ համայնքային ջանքեր:

npj Heritage Science ամսագրում հրապարակված և Երևանի պետական համալսարանից Վահե Գուրզադյանի ու Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտից Արսեն Բոբոխյանի գլխավորած բեկումնային հետազոտությունը ներկայացնում է այս նախապատմական հուշարձանների առաջին համալիր վիճակագրական վերլուծությունը: Արագած լեռան Տիրինկատար հուշարձանից վերցված 46 օրգանական նմուշների ռադիոածխածնային թվագրման միջոցով հետազոտողները պարզել են, որ առնվազն երկու վիշապ՝ այս վիշապանման քարե սյուների հայերեն անվանումը, կանգնեցվել են մ.թ.ա. 4200-ից 4000 թվականներին՝ պղնձե-քարեդարյան ժամանակաշրջանում:archaeology+2

Բացահայտված ջրի հնագույն պաշտամունքը

Հայաստանում և հարակից շրջաններում հայտնի 115 վիշապների ուսումնասիրությունը բացահայտել է մի դիտավորյալ օրինաչափություն, որը հնագետներից թաքնված էր ավելի քան մեկ դար: Երեքից 18 ոտնաչափ բարձրություն ունեցող և մի քանի տոննա կշռող այս բազալտե հուշարձանները ռազմավարականորեն տեղադրված են եղել աղբյուրների, առվակների և հնագույն ոռոգման համակարգերի մոտ՝ երկու տարբեր բարձրությունների վրա՝ ծովի մակարդակից մոտավորապես 6200 և 8800 ոտնաչափ բարձրության վրա:archaeology+2

Ըստ Zartonk Media-ի, որն առաջինն է հաղորդել բացահայտումների մասին, դրանց տեղադրությունը հուշում է, որ այս հուշարձանները ծառայել են որպես ջուրը որպես կյանք տվող ուժ մեծարող ծեսերի կենտրոններ: Քարերի մեծ մասի վրա պատկերված ձկնանման քանդակները, զուգորդված ստորին հովիտների գյուղատնտեսական համայնքները սնող ձնհալի աղբյուրներին դրանց մոտիկությամբ, ամրապնդում են ջրի պաշտամունքի տեսությունը, որը գիտնականները վաղուց էին կասկածում:mirrorspectator+1

«Հայաստանում վիշապաքարերի ուսումնասիրությունը՝ հիմնված դրանց չափերի և բարձրության վրա բաշխվածության վրա, համոզիչ ապացույցներ է տալիս դրանց դիտավորյալ տեղադրման և աշխատատար կառուցման մասին», — գրել են հետազոտողները: Նրանք նշել են, որ ավելի բարձր վայրերում ավելի մեծ հուշարձանների առկայությունը հուշում է «զգալի մշակութային դրդապատճառների մասին, որոնք, հավանաբար, կապված են ջրի հնագույն պաշտամունքի հետ»:gbnews

Համայնքային արտակարգ ներդրում

Հետազոտությունը բացահայտել է այն հսկայական ջանքերը, որոնք նախապատմական համայնքները ներդրել են այս հուշարձանները ստեղծելու համար: Ամենածանր քարերից մի քանիսը, ներառյալ «Քարակապ 3» կոչվող 4,3 տոննա կշռող հուշարձանը, հայտնաբերվել են 9000 ոտնաչափից ավելի բարձրության վրա: Այս հսկայական քարերը քարհանքից հանելու, քանդակելու, հղկելու և դժվարանցանելի լեռնային լանջերով տեղափոխելու համար պահանջվել է համայնքի զգալի համակարգում և ռեսուրսներ:popularmechanics+1

«Սա հուշում է, որ կառուցողները դիտավորյալ նվիրաբերել են իրենց ակտիվության սահմանափակ ժամանակահատվածները բարձր վայրերում այնպիսի մեծ հուշարձանների կառուցմանը և տեղափոխմանը, որոնք պահանջում էին մեծ աշխատուժ՝ չնայած լոգիստիկ լրացուցիչ դժվարություններին, ինչպիսիք են աշխատողների համար սննդի և վառելիքի ապահովումը», — նշել են հետազոտության հեղինակները:gbnews+1

Հնագիտական նշանակություն

Տիրինկատարի հուշարձանը ներկայացնում է վիշապների աշխարհի ամենամեծ կուտակումը, որտեղ մեկ վայրում կա տասներկու հուշարձան: Արագած լեռան վրա՝ 8800-ից 10200 ոտնաչափ բարձրության վրա գտնվող այս 370 հեկտար տարածքով հնագիտական համալիրը շարունակում է ծառայել որպես ուխտատեղի, որտեղ քրիստոնյա հայերը և եզդիները ծեսեր են կատարում:whc.unesco+3

Հուշարձանների մշակութային երկարատև նշանակությունը վկայում է պատմության ընթացքում դրանց վերաօգտագործման մասին: Որոշ վիշապներ կրում են մ.թ.ա. 9-ից 6-րդ դարերի ուրարտական արձանագրություններ, իսկ մյուսները՝ միջնադարյան հայերեն գրեր: Գիտնականները ենթադրում են, որ այս հնագույն քարերը կարող էին ազդել խաչքարերի՝ հայ քրիստոնեական ինքնության կենտրոնական մաս դարձած զարդարուն խաչքարերի ավելի ուշ ավանդույթի վրա:x

Հետազոտությունը կարևոր պատկերացումներ է տալիս այն մասին, թե ինչպես են նախապատմական լեռնային համայնքները կազմակերպել իրենց հոգևոր և տնտեսական կյանքը ջրային ռեսուրսների շուրջ՝ պատուհան բացելով դեպի մոնումենտալ կրոնական արվեստի և համակարգված պաշտամունքային պրակտիկաների աշխարհի ամենավաղ օրինակներից մեկը: