სლოვაკეთის კულტურის სფეროს გათავისუფლებული ლიდერი ევროკავშირს თავისუფალი გამოხატვის დაცვისკენ მოუწოდებს

მატეი დრლიჩკამ, სლოვაკეთის ეროვნული თეატრის ყოფილმა გენერალურმა დირექტორმა, რომელიც 2024 წლის აგვისტოში სლოვაკეთის კულტურის მინისტრმა მარტინა სიმკოვიჩოვამ მოულოდნელად გაათავისუფლა, ევროკავშირს მოუწოდა, დაიცვას არტისტული თავისუფლება ავტორიტარული საფრთხეებისგან. ამ ფაქტმა გამოიწვია საყოველთაო საპროტესტო აქციები და საერთაშორისო დაგმობა იმისა, რასაც ბევრი კულტურული ლიდერების პოლიტიკურად მოტივირებულ წმენდად მიიჩნევს.

მატეი დრლიჩკას გათავისუფლებასთან დაკავშირებული დავა

2024 წლის 6 აგვისტოს მატეი დრლიჩკა სლოვაკეთის ეროვნული თეატრის ხელმძღვანელის პოსტიდან ისეთი ფორმით გაათავისუფლეს, რამაც კულტურული საზოგადოება შოკში ჩააგდო. კულტურის მინისტრმა მარტინა სიმკოვიჩოვამ (ნაციონალისტური სლოვაკეთის ეროვნული პარტიის მიერ ნომინირებული) ოფიციალური პირი და ორი მცველი გაგზავნა დრლიჩკასთვის გათავისუფლების შესახებ შეტყობინების გადასაცემად, როდესაც ის სახლის ხალათში იყო. მოგვიანებით მინისტრმა მიზეზად დაასახელა დრლიჩკას მიერ ექვსი თვის განმავლობაში სამინისტროს კრიტიკის რამდენიმე შემთხვევა და უცნაურად დააბრალა მას თეატრში სპექტაკლის დროს ჩამოვარდნილი ჭაღი.spectator.sme+1

ეს არ იყო დრლიჩკას გათავისუფლებასთან დაკავშირებული პირველი დავა. 2022 წელს ის უკვე გაათავისუფლა მაშინდელმა კულტურის მინისტრმა ნატალია მილანოვამ ბუდაპეშტში გამართულ საერთაშორისო კონფერენციაზე გაკეთებული კომენტარების გამო, რომლებიც „ღირსეული ქცევის საზღვრებს მიღმა“ მიიჩნიეს, მათ შორის დამცინავი შენიშვნები „ეროვნული არტისტების“ და პოლიტიკოსების შესახებ, რომლებიც „სამწუხაროდ, ჯერ კიდევ სუნთქავენ“. თუმცა, 2024 წლის გათავისუფლებამ გაცილებით ფართო აღშფოთება გამოიწვია; ათასობით ადამიანი გამოვიდა ბრატისლავაში რობერტ ფიცოს მთავრობის მიერ განხორციელებული პოლიტიკური წმენდის წინააღმდეგ. Opera Europa-მ მკაცრად დაგმო ეს ქმედება, ხოლო დირექტორმა კარენ სტოუნმა მას უწოდა „უკიდურესი მემარჯვენე კულტურული ვანდალიზმი“, რომელიც არღვევს ევროკავშირის ქარტიას არტისტული თავისუფლების შესახებ. რამდენიმე მუსიკალურმა მოღვაწემ, მათ შორის რობერტ ჯინდრამ და მარტინ ლეგინუსმა, სოლიდარობის ნიშნად თანამდებობები დატოვეს.operawire+2

სლოვაკეთის კულტურული წმენდის ქრონოლოგია

მატეი დრლიჩკას გათავისუფლება მხოლოდ დასაწყისი იყო იმისა, რასაც კულტურის მოღვაწეები სლოვაკეთის ხელოვნების ინსტიტუტების სისტემურ წმენდას უწოდებენ. 2024 წლის 6 აგვისტოს დრლიჩკას მოხსნის შემდეგ, მეორე დღესვე გაათავისუფლეს სლოვაკეთის ეროვნული გალერეის (SNG) პატივცემული დირექტორი ალექსანდრა კუსა. ეს ნიმუში გაგრძელდა სლოვაკეთის ეროვნული მუზეუმის ხელმძღვანელის, ბრანისლავ პანისის თანამდებობიდან მოხსნით 2024 წლის სექტემბერში. ეს გათავისუფლებები წინ უძღოდა ზუზანა ლიპტაკოვას გათავისუფლებას 2024 წლის მარტში, რაც მან აღწერა, როგორც პირველი ამ „კასკადურ“ გათავისუფლებებში.euronews+2

შედეგები ამ კულტურული ინსტიტუტებისთვის მძიმე აღმოჩნდა. სლოვაკეთის ეროვნულ გალერეაში სიტუაცია დრამატულად გაუარესდა, როდესაც 2024 წლის ნოემბერში 177-მა თანამშრომელმა მასობრივი გათავისუფლებით დაიმუქრა. გალერეის ხელმძღვანელობის კრიზისი გაღრმავდა მას შემდეგ, რაც აღმასრულებელმა საბჭომ — რომელიც ოთხი ძირითადი დეპარტამენტის ხელმძღვანელებისგან შედგება — პროტესტის ნიშნად დატოვა თანამდებობები იაროსლავ ნინიას მიერ შექმნილი მტრული სამუშაო გარემოს გამო; ნინიას კუსას გათავისუფლების შემდეგ დანიშნული მესამე დირექტორი იყო. ამავდროულად, სლოვაკეთის ეროვნულ თეატრში ახალმა დირექტორმა ზუზანა ტაპაკოვამ დაიწყო ჩეხური კომპანიების სტუმრად მოსული სპექტაკლების დაბლოკვა, ხოლო ბილეთების გაყიდვები, გავრცელებული ინფორმაციით, დრლიჩკას წასვლის შემდეგ დადგმულ სპექტაკლებზე 30-40%-მდე დაეცა.euronews+2

„ღია კულტურის“ მოძრაობის ჩამოყალიბება

პლატფორმა „ღია კულტურა!“ (Open Culture!) 2024 წლის თებერვალში ჩამოყალიბდა, როგორც პირდაპირი პასუხი სლოვაკეთის მთავრობის მზარდ ავტორიტარულ მიდგომაზე კულტურული ინსტიტუტების მიმართ. მოძრაობა, რომელიც წარმოიშვა კულტურის მინისტრ მარტინა სიმკოვიჩოვას გადადგომის მოთხოვნით შექმნილი მასობრივი პეტიციის შემდეგ (რომელმაც 2024 წლის იანვარში 180 000-ზე მეტი ხელმოწერა შეაგროვა), სწრაფად გადაიქცა სლოვაკეთის კულტურული საზოგადოების გამაერთიანებელ ძალად. 2024 წლის სექტემბრისთვის „ღია კულტურა!“ წარმოადგენდა თითქმის 400 ინსტიტუტს და 2 000 არტისტს მთელი ქვეყნის მასშტაბით.networkcultures

მოძრაობის საქმიანობა კულმინაციას მიაღწია 2024 წლის 5 სექტემბერს სლოვაკეთის კულტურული გაფიცვის გამოცხადებით, რომელიც სამი ძირითადი მოთხოვნის გარშემო გაერთიანდა: პროფესიონალური მმართველობა პოლიტიკური ჩარევის გარეშე, სამართლიანი დაფინანსება იდეოლოგიური მიკერძოების გარეშე და ცენზურის დასრულება. „ღია კულტურამ!“ გამოიყენა პროტესტის ინოვაციური სტრატეგიები, მათ შორის „სლოვაკეთის კულტურული აჯანყება“, სადაც კულტურის მუშაკთა წყვილები ათდღიან უწყვეტ საპროტესტო ესტაფეტას მართავდნენ კულტურის სამინისტროს გარეთ, და კოორდინირებული წარმოდგენები, სადაც არტისტები კითხულობდნენ გაფიცვის მანიფესტებს და აწყობდნენ „ჩაბნელების“ აქციებს. 2024 წლის 1 მაისს კულტურის კავშირის დაარსებით, მოძრაობამ გააძლიერა თავისი ორგანიზაციული სტრუქტურა და ხელი შეუწყო ინტერსექციურ ალიანსებს სლოვაკეთის კულტურის მუშაკებს შორის.research.hva+3